Οι φίλοι του μπλοκ

Παρασκευή, 4 Δεκεμβρίου 2009

Pleurotus eryngii var. ferulae - αρτηκίτης

Ηρακλειά 17/11/2009


Το μανιτάρι Pleurotus eryngii var. ferulae φυτρώνει στην βάση των ξεραμένων βλαστών του άρτηκα - νάρθηκα (Ferula communis), γι' αυτό και ονομάζεται «αρτηκίτης» στην Αμοργό και στην Ηρακλειά. Για τον ίδιο λόγο, επιστημονικά συνιστά την ποικιλία (var.) ferulae. Παίρνοντας πλούσια θρεπτικά συστατικά από την ψύχα του άρτηκα, πολλές φορές ο αρτηκίτης παίρνει γιγιαντιαίες διαστάσεις και μεγάλο βάρος. Σε παλιά καφενεία της Χώρας και της Αιγιάλης, υπάρχουν κρεμασμένοι στους τοίχους τεράστιοι αποξηραμένοι αρτηκίτες.

Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2009

Emperiza calandra καμποτσίχολονο

Χώρα 23/11/2007

Το καμποτσίχλονο (Emperiza calandra) ζει σε ανοιχτά εδάφη με σκόρπια δέντρα, θάμνους και φράχτες. Τα καμποτσίχλονα των φωτογραφιών έχουν καθίσει σ' ένα θάμνο και στεγνώνουν τα φτερά τους, μετά από ένα μπάνιο που έκαναν σε μια λούτσα που άφησε μια φθινοπωρινή βροχή. Τα καμποτσίχλονα είναι αγελαία πουλιά.

Δευτέρα, 5 Οκτωβρίου 2009

Monticola solitarius - γαλαζοκότσυφας

Ρίχτι 29/09/2007 Richti

Μόνιμος κάτοικος Αμοργού είναι ο γαλαζοκότσυφας (Monticola solitarius), που στην ντοπιολαλιά ονομάζεται «νέρουλας». Ο αρσενικός, όπως αυτός της φωτογραφίας, έχει κυανότεφρο φτέρωμα. Ζει σε βραχώδεις περιοχές με λίγη βλάστηση. Φωλιάζει σε σχισμές βράχων και σε τρύπες κτιρίων, όπως μερικοί «νέρουλες» - γαλαζοκότσυφες που έχουν τις φωλιές τους σε παλιά σπίτια στο Ξυλοκερατίδι των Καταπόλων.


Σάββατο, 3 Οκτωβρίου 2009

Ορχιδέα του Αιόλου - Ophrys aeoli

Αμοργός 19/04/2009 Amorgos
photo (c) Helmut Presser

Η ορχιδέα του Αιόλου (Ophrys aeoli), δηλαδή του θεού του ανέμου, είναι ενδημική της Αμοργού και της Αστυπάλαιας. Περιγράφτηκε από τον Ντελφόρζ (Delforge) το 1997 από τα Κατάπολα. Ανθίζει από τα μέσα Απριλίου σε όλη την Αμοργό και σε όλα τα υψόμετρα, όπως φαίνεται από τον πίνακα θέσεων που δημοσίευσε ο Ντελφόρζ στην μελέτη του για τις ορχιδέες της Αμοργού.

Παρασκευή, 18 Σεπτεμβρίου 2009

Carduelis cannabina φανέτο

Κρίκελος (Θεολόγος) 26/09/2007 mount Krikelos (Theologos)

Το φανέτο (Carduelis cannabina) προτιμά τους θαμνότοπους, όπου και φωλιάζει. Ανήσυχο και δραστήριο.

Τετάρτη, 16 Σεπτεμβρίου 2009

Galerida cristata κορυδαλλός

Όρμος Αιγιάλης 23/11/2007 Aegiali (Ormos)

Ο κορυδαλλός (Galerida cristata), που το κοινό του όνομα είναι «κατσουλιέρης», στην Αμοργό λέγεται «τρουτσουλίτης». Ξεχωρίζει από το αρκετά μακρύ και ανασηκωμένο λοφίο του. Μόνιμος κάτοικος Αμοργού, όπως ο εικονιζόμενος που κάνει το αμμόλουτρό του.

Τρίτη, 15 Σεπτεμβρίου 2009

Κυριακή, 13 Σεπτεμβρίου 2009

Carduelis carduelis καρδερίνα

Χώρα 22/11/2007 Βαλσαμίτης

Η καρδερίνα (Carduelis carduelis) είναι κοινή το καλοκαίρι, όταν έρχεται στην Ελλάδα για να φωλιάσει. Στις ζεστές και νότιες περιοχές, όπως η Αμοργός, παραμένει και τον χειμώνα. Ωδικό πτηνό που φτάνει σε μήκος τα 12 εκατοστά. Όμορφο με τα χρώματά του και δημοφιλές.

Χώρα 22/11/2007 Chora

Παρασκευή, 11 Σεπτεμβρίου 2009

Drimia (Urginea) maritima

25/09/2007

Ενώ το ξηρό καλοκαιρινό τοπίο διατηρείται τον Σεπτέμβριο, ανάμεσα από τα ξερά φρύγανα αρχίζουν να ξεπετάγονται οι ανθοφόροι βλαστοί της σκιλλοκρεμμύδας (Urginea maritima). Στην Αμοργό είναι κοινή και ονομάζεται «σκιλλοκρεμμύδα», «κρομμυδοσκέλλα» και «ασκέλλα», με κυρίαρχο συνθετικό το αρχαίο «σκίλλη». (κλικ)

Τετάρτη, 9 Σεπτεμβρίου 2009

Phylloscopus trochilus θαμνοφυλλοσκόπος

Όρμος Αιγιάλης 29/09/2007 Aegiali (Ormos)

Ο θαμνοφυλλοσκόπος (Phylloscopus trochilus) είναι κοινός στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης, όπου και αναπαράγεται. Είναι άφθονος και στην Ελλάδα άνοιξη και φθινόπωρο που μεταναστεύει. Ο θαμνοφυλλοσκόπος της φωτογραφίας τσιμπολογάει ένα μάραθο στην παραλία της Αιγιάλης.

Τρίτη, 8 Σεπτεμβρίου 2009

Pistacia lentiscus

Χώρα 25/09/2009 Chora

Οι φθινοπωρινές βροχές συνήθως αργούν στην Αμοργό και τις Κυκλάδες. Όλο τον Σεπτέμβριο στα βουνά τα ξερά φρύγανα δίνουν μια φαιά όψη στον τοπίο. Εξαίρεση αποτελούν οι σχίνοι (Pistacia lentiscus) με τον φωτεινό τους πράσινο κάτω από τον λαμπρό ακόμα ήλιο. Στην Αμοργό οι σχίνοι είναι γένους θηλυκού και λέγονται «σχινιές». Το φθινόπωρο οι καρποί τους (το σχινικούκι) αποτελούν τροφή για τα κατσίκια, σε μιαν εποχή που η φυσική τροφή είναι λιγοστή. Στην κάτω φωτογραφία φαίνεται μια καρπισμένη σχινιά.


Τα μαστιχόδεντρα στην Χίο αποτελούν την καλλιεργημένη (με πολύ κόπο και εμπειρία) μορφή του σχίνου. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ακολουθώντας την συμβουλή του καθηγητή Θ. Ορφανίδη, το νεοσύστατο τότε ελληνικό κράτος έκανε μια προσπάθεια να εισαχθεί η μαστιχοκαλλιέργεια και στην Ελλάδα (τότε η Χίος ήταν εκτός ελληνικής επικράτειας). Έγιναν καλλιέργειες σε διάφορα μέρη και μόνο στην Αμοργό και την Αντίπαρο είχε επιτυχία η μετατροπή των σχίνων σε μαστιχόδενδρα. Η προσπάθεια εγκαταλείφθηκε, γιατί από το 1912-13 η ελληνική επικράτεια υπερτριπλασιάστηκε και η Χίος ενώθηκε με την Ελλάδα.

Κυριακή, 6 Σεπτεμβρίου 2009

Phalacrocorax aristotelis θαλασσοκόρακας

Κατάπολα 24/11/2007 Katapola

Θαλασσοκόρακες (Phalacrocorax aristotelis) έχει πολλούς η Αμοργός. Μπορεί να τους δει κάποιος στο στενό Νικουριάς και Αμοργού ή ανάμεσα στην Καλοταρίτισσα και το Κισσήρι να ψαρεύουν ή να λιάζονται σε ξέρες και βράχια. Γενικά, οι θαλασσοκόρακες δεν φοβούνται την ανθρώπινη παρουσία αλλά αυτοί οι νεαροί θαλασσοκόρακες το... παράκαναν. Εισέβαλαν για να ψαρέψουν μέσα στο λιμάνι των Καταπόλων, προσφέροντας ένα από τα πιο ευχάριστα θεάματα.

Σάββατο, 5 Σεπτεμβρίου 2009

Saxicola rubicola μαυρολαίμης

Χώρα 10/04/2007 Chora

Ο μαυρολαίμης (Saxicola torquata υποείδος rubicola), ως επιδημητικό πουλί, είναι μόνιμος κάτοικος Αμοργού. Αυτός ο αρσενικός μαυρολαίμης φωτογραφήθηκε δίπλα στην Χώρα, στην αρχή του μονοπατιού που από τις Μηλιές πάει στα Κατάπολα.

Πέμπτη, 3 Σεπτεμβρίου 2009

Pisum sativum - κατσούνι

Άνθος από κατσούνι (Pisum sativum) σε φωτογραφία του Γιάννη Γαβαλά από την Ηρακλειά

Ένα από τα προϊόντα της Αμοργού που ξεχωρίζουν είναι το κατσούνι, από το οποίο παρασκευάζεται η περίφημη αμοργιανή φάβα. Χλωριδικά το κατσούνι ανήκει στην μεγάλη υποοικογένεια των ψυχανθών (LEGUMINOSAE,) που περιλαμβάνει την σόγια, την φακή, τα φασόλια, τα ρεβύθια κ.α. Πιστευόταν ότι προέρχεται από μια μορφή λαθουριού (Lathyrus sp.), ίσως γιατί η πιο γνωστή φάβα της Σαντορίνης προέρχεται από λαθούρι (Lathyrus clymenum). Πρόσφατες έρευνες του Εργαστηρίου Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών έδειξαν ότι το κατσούνι αποτελεί μια ποικιλία του αρακά (Pisum sativum). Η δημιουργία αυτής της σπάνιας ποικιλίας είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιας επιλογής και εξέλιξης (από την προϊστορική ήδη εποχή) που συνέβη και συνεχίζεται μόνο στην Αμοργό και από το 1850 σε Δονούσα, Σχινούσα και Ηρακλειά.

Κατσούνι ονομάζεται σε πολλά νησιά του Αιγαίου ένα είδος μαχαιριού ή δρεπανιού, που έχει σχήμα ημισελήνου. Από αυτό το αγροτικό εργαλείο θερισμού ή από την μορφή της κάψας που περικλείει τα σπέρματα, πήρε το όνομά του και το φυτό, από το οποίο παράγεται η αμοργιανή φάβα. «Κατσούνι» είναι και το όνομα πολλών παραλιών σε νησιά του Αιγαίου (Ρόδος, Σαντορίνη, Ψαρά), που έχουν παρόμοιο ημισεληνοειδές σχήμα.

Pisum sativum
Lathyrus clymenum






Παρασκευή, 21 Αυγούστου 2009

Artemisia arborescens / Τα Θολάρια και οι αψιθιές


Τα Θολάρια ήταν άριστα καλλιεργημένα με χτιά και το γεγονός αυτό το αναφέρουν με θαυμασμό οι ξένοι περιηγητές και οι ερευνητές. Ένα μεγάλο τμήμα των χωραφιών έχει εγκαταλειφθεί αλλά ακόμα και σήμερα τα Θολάρια έχουν τις ξερικές τους καλλιέργειες. Στις παρυφές των χωραφιών παρατηρείται ένα ενδιαφέρον φαινόμενο. Παντού φυτρώνουν αψιθιές και το ασημοπράσινο χρώμα τους κυριαρχεί, όπως φαίνεται και στην φωτογραφία.

Στα Θολάρια η αψιθιά δεν φαίνεται να είχε καμία ιδιαίτερη χρησιμότητα. Ούτε και σήμερα έχει. Με δυσκολία την τρώνε τα ζώα. Το επιστημονικό όνομα του φυτού είναι «αρτεμισία» (Artemisia arborescens). Η αψιθιά είναι γνωστή από την εποχή του Ιπποκράτη και θεωρείται ένα από τα πιο αρωματικά φυτά παρά την πικρή της γεύση. Το αρχαίο της όνομα ήταν «άψινθος» που είναι πανάρχαια λέξη (όπως ο λαβύρινθος). Στην αρχαία Ελλάδα την ονόμαζαν και αρτεμισία, προς τιμήν της θεάς Άρτεμης.

Η αψιθιά συναντιέται σε ξερά εδάφη και από ξηρότητα τα Θολάρια άλλο τίποτα. Είναι θάμνος με όμορφα κίτρινα λουλούδια, που ανθίζουν από τον Ιούλιο έως τον Αύγουστο.

Η αψιθιά χρησιμοποιείται στον αρωματισμό ποτών -κυρίως του βερμούτ- και διαφόρων λικέρ, στην αρτοποιία, την ζαχαροπλαστική και την φαρμακοποιία. Είναι γνωστό ότι το αψέντι (κρασί αρωματισμένο με αψιθιά) είναι τοξικό για το νευρικό σύστημα όταν χρησιμοποιείται υπερβολικά. Γενικά πρέπει να είναι προσεκτική η χρήση του αφεψήματος της αψιθιάς, γιατί μπορεί να προκαλέσει διάφορες διαταραχές όπως πονοκεφάλους, σπασμούς και καρδιολογικές διαταραχές. Πάντως, η χρήση της αψιθιάς στην μαγειρική είναι πιο ασφαλής και είναι προτιμότερο να χρησιμοποιείται φρέσκια και όχι ξερή. Μπορεί να διατηρηθεί αποξηραμένη σε γυάλινα βαζάκια ή ακόμη σε ένα μπουκάλι ξύδι.

Στην αρχαία Ρόδο, όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης, έφτιαχναν ένα ποτό με βάση την αψιθιά και άλλα αρωματικά φυτά και το έβαζαν στο κρασί για να μειώσουν το μεθύσι στους διαγωνισμούς οινοποσίας. Το εκχύλισμα αυτό, γράφει ο Αριστοτέλης, το έκαναν με αψιθιά, γλυκάνισο, χρυσάνθεμο, κάρδαμο και κανέλα και υποστηρίζει ότι «εμποδίζει την μέθη σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εκτονώνει ακόμα και την ερωτική επιθυμία ηρεμώντας τα πνεύματα». Με άλλα λόγια έκαναν ένα είδος ναρκωτικού.

Παρεμφερές με το ποτό που αναφέρει ο Αριστοτέλης είναι και το σύγχρονο «αψέντι». Το αψέντι είναι κατά κάποιο τρόπο παιδί της Γαλλικής Επανάστασης. Πρωτοφτιάχτηκε το 1797 και περιείχε μείγμα βοτάνων με βάση την αψιθιά, το μελισσόχορτο, το γλυκάνισο κ.α. Στο Παρίσι έγινε το αγαπημένο ποτό των μποέμ και των σουρεαλιστών.

Το εκχύλισμα της αψιθιάς είναι ένα συστατικό που σε μεγάλες ποσότητες είναι τοξικό για το νευρικό σύστημα και γι' αυτό παρομοιάζεται και συνδυάζεται με τις παρενέργειες των ναρκωτικών ουσιών. Με βάση αυτό το δεδομένο, η κατανάλωση του αψεντιού με μεγάλη ποσότητα σε αψινθίνη απαγορεύτηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα στην Ευρώπη και την Αμερική.

Το 1988 προωθήθηκε η άρση της απαγόρευσης του αψεντιού, θέτοντας ανώτερα επιτρεπτά όρια στην περιεκτικότητα της αψιθιάς. Τα όρια αυτά υιοθετήθηκαν από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα ποτέ δεν υπήρξε νόμος που να απαγορεύει την παρασκευή και την κατανάλωση του αψεντιού, αν και για μεγάλα διαστήματα η εισαγωγή του γινόταν παράνομα. Το αψέντι συνεχίζει να είναι απαγορευμένο στις ΗΠΑ. Στην Ευρώπη η σημερινή εκδοχή του είναι ελαφριά, ενώ στην Ανατολική Ευρώπη, με αφετηρία την Τσεχία, απειλεί να αντικαταστήσει όλα τα άλλα εθνικά ποτά.

Εκχυλίσματα από αψιθιά χρησιμοποιούνται σήμερα στην Ασία και την Αφρική ως φάρμακα κατά της ελονοσίας. Στην σύγχρονη βιολογική γεωργία η βρασμένη αψιθιά χρησιμοποιείται για να καταπολεμήσει με ψεκασμούς τις αφίδες, τα μυρμήγκια, τα κάρεα, την καρπόκαψα, την κάμπια του λάχανου κ.λπ...

Απ' όλη την Αμοργό, η αψιθιά (Artemisia arborescens) φυτρώνει μόνο στην Αιγιάλη και στα Θολάρια και μάλιστα κυριαρχεί. Οι Θολαριανοί δεν φαίνεται να την εκμεταλλεύτηκαν ποτέ. Ίσως γιατί κάνουν ωραίο λιαστό κρασί...

Κυριακή, 16 Αυγούστου 2009

Buteo rufinus αετογερακίνα

Χώρα 24/11/2007 Chora

Η αετογερακίνα (Buteo rufinus) προτιμάει ανοιχτούς χώρους και φωλιάζει σε βράχους και γκρεμούς στις περιοχές της Χώρας και της Αιγιάλης.


02/04/2007

02/04/2007

02/04/2007

Τετάρτη, 12 Αυγούστου 2009

Monachus monachus - Οι φώκιες στην Αμοργό

Η είδηση είναι παλιά. Του 1992. Αλλά την θυμίζουμε, γιατί είναι η μοναδική που υπάρχει στα αρχεία των πρακτορείων ειδήσεων από την Αμοργό για το θέμα:


«Νεκρή φώκια σε προχωρημένη αποσύνθεση βρέθηκε σήμερα σε θαλάσσια περιοχή της Αμοργού. Στην φώκια δεν παρατηρήθηκαν τραύματα στο σώμα της». (24/09/1992)


Απευθυνθήκαμε στην Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής φώκιας (Mom) για περισσότερες πληροφορίες και πολύ σύντομα μας απάντησε η βιολόγος κ. Στέλλα Αδαμαντοπούλου, υπεύθυνη Δικτύου Συλλογής Πληροφοριών της Mom.


Διαπιστώνεται μία ενδιαφέρουσα παρουσία της φώκιας στην Αμοργό. Τα περιστατικά που έχουν καταγραφεί στα αρχεία της Mom φαίνονται στον πίνακα που δημοσιεύουμε. Η κ. Στέλλα Αδαμαντοπούλου, εκ μέρους της Mom, στην απάντησή της επισημαίνει:


«Για την παρακολούθηση της κατάστασης του πληθυσμού της Μεσογειακής Φώκιας, η MOm, λειτουργεί από το 1991 σε εθνικό επίπεδο, ένα Δίκτυο Συλλογής Πληροφοριών, το οποίο συλλέγει πληροφορίες για εμφανίσεις φωκών από όλη την Ελλάδα. Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν ένδειξη της ύπαρξης σε μια περιοχή ενός πληθυσμού Μεσογειακής Φώκιας, ο οποίος την χρησιμοποιεί σαν τόπο διατροφής και διαμονής αλλά η σημασία της περιοχής σαν τόπος αναπαραγωγής και ξεκούρασης χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να διαπιστωθεί».


Από τα στοιχεία της Mom διαπιστώνουμε ότι όλα τα καταγραμμένα περιστατικά αφορούν τις βόρειες ακτές της Αμοργού. Τα 4 από τα 7 περιστατικά αφορούν την Αιγιάλη, αφού και η Νικουριά, ανήκει στην περιφέρειά της. Στην Αιγιάλη, στο τέλος της μεγάλης αμμουδιάς προς τα Θολάρια, υπάρχει και μια σπηλιά που ονομάζεται «Φωκιότρυπα». Αν υπολογίσουμε ότι απέναντι από την Καλοταρίτισσα είναι η Γραμβούσα, τότε είναι σχεδόν βέβαιο ότι στα δύο νησάκια (Νικουριά και Γραμβούσα) ζουν φώκιες. Στην Κάτω Μεριά πάντως έχουν δώσει σε μια φώκια και όνομα. Την λένε «λιβανή», επειδή έχει το χρώμα του λιβανιού.


Το γεγονός ότι στις νότιες ακτές της Αμοργού δεν έχουν καταγραφεί φώκιες, έχει σχέση με το ότι οι ακτές αυτές είναι πολύ απότομες και με ελάχιστη ανθρώπινη δραστηριότητα. Σ’ αυτήν την περιοχή πρέπει να ζουν και οι περισσότερες φώκιες.


Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει παραπληροφόρηση στην Αμοργό για τις φώκιες, όπως συμβαίνει και σε άλλα νησιά ως γνωστόν. Υποτίθεται ότι «τις φώκιες τις φέρνουν οι οικολόγοι». Πρόκειται για δικαιολογία, επειδή οι φώκιες κάνουν πράγματι μεγάλες ζημιές στους ψαράδες. Έτσι επιλέγεται η λύση να «συκοφαντηθούν» οι φώκιες, ότι δήθεν είναι φερτές από αλλού και στην Αμοργό δεν υπάρχουν. Στην πραγματικότητα, φερτές είναι οι ανεμότρατες που καταστρέφουν τον βυθό και τις ψαριές.


Όπως και να το κάνουμε, η μεσογειακή φώκια (Monachus monachus) αποτελεί μέρος του φυσικού περιβάλλοντος της Αμοργού από την προϊστορική εποχή μέχρι σήμερα.

Σάββατο, 8 Αυγούστου 2009

Thymbra capitata (Thymus capitatus) θυμάρι

Χώρα 03/08/2004

Το θυμάρι προσθέτει τις δικές του χρωματιστές πινελιές στο ξηρό περιβάλλον του Αυγούστου, όπως στην φωτογραφία (πάνω) με φόντο τον κόλπο των Καταπόλων. Η ανθοφορία του στην Αμοργό συνεχίζεται μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου, σε σκιερές θέσεις υψομέτρου.


Calidris ninuta νανοσκαλίδρα

Ξυλοκερατίδι 02/05/2005

Το κοινό ελληνικό της όνομα είναι «νανοσκαλίδρα». Αναπαράγεται στην τούνδρα. Στην Ελλάδα την συναντάμε στην μεταναστευτική περίοδο (Απρίλιος - Μάιος και μέσα Ιουλίου - Οκτώβριος) σε παράκτια λασποτόπια και λασπώδεις όχθες υγρότοπων. Περαστική από την Αμοργό, φωτογραφήθηκε στην «Καλογερική Σκάλα» στο Ξυλοκερατίδι Καταπόλων.