Οι φίλοι του μπλοκ

Κυριακή, 20 Ιουλίου 2014

Η γεωργική παραγωγή της Αμοργού και τα φραγκόσυκα

Φραγκοσυκιά στην Χώρα


του Μιχάλη Στρατουδάκη

Τα προϊόντα της νήσου Αμοργού, από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, φημίζονται για την εξαιρετική τους ποιότητα και γεύση. Στην διάκριση αυτή, σίγουρα επιδρά το έδαφος και οι κλιματικές συνθήκες...


Οι περισσότερες περιοχές της Αμοργού, ανήκουν όπως έχει δείξει η μέχρι σήμερα παραγωγή, στις ιδανικές συνθήκες εδάφους. Αποτέλεσμα ότι πάρα πολλά προϊόντα της, έχουν βραβευθεί στην Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, όπως, σταφύλια, φάβα, σύκα, κρασί, κουκιά, μέλι, καπνός κ.ά.


Η βράβευση είναι μια γενικότερη αναγνώριση ενός αρίστου προϊόντος και μια ηθική ικανοποίηση του παραγωγού.


Η έκθεση σε διεθνούς επιδράσεως χώρο, δεν έγινε για να αποσπάσει πελάτες. Είναι γνωστό ότι οι παραγωγές στο νησί ήταν μικρές, τώρα δε ακόμα μικρότερες. Πολλές μάλιστα έχουν εξαφανιστεί. Αιτία; Η έλλειψη εργατικών χειρών, ανομβρίες και άλλα.


Το μεγαλύτερο όμως βραβείο, είναι η γνώμη του καθημερινού καταναλωτή. Εκείνου, Αμοργιανού ή ξένου, που ηυτύχησε να απολαύσει τα προϊόντα της, πριν από ορισμένα χρόνια, όταν η παραγωγή και και η καλλιέργεια βρισκόταν σε άνθιση στο νησί. Γιατί σήμερα πολλές γόνιμες περιοχές, έχουν περιπέσει σε «νεκρή γη».


Ποιος (από τους σαραντάρηδες και άνω) δεν θυμάται π.χ. τα πορτοκάλια Ιόππης (Γιάφφας) της «Φυρρόας».

Η Φυρρόα

Η «Φυρρόα» ήταν ένα θαυμάσιο περιβόλι προς τα Κατάπολα, με μεγάλες δεξαμενές νερού, φαινόμενο για την εποχή, που παρήγε εξαιρετικά προϊόντα. Σήμερα δυστυχώς έχει τελείως ξηραθεί. Η γεύση λοιπόν εκείνων των πορτοκαλιών, η θαυμασία μυρωδιά τους, οι άφθονοι χυμοί της, σήμερα δεν υπάρχουν.


Ποιος δεν θυμάται τις τομάτες ή τα αγγούρια από τα «Καμίνια» ή τον Άγιο Γεώργιο τον Βαλσαμίτη; Τα φρούτα της Αιγιάλης; Το φάβα, τα σύκα, τα σταφύλια και τα λοιπά όμοια όλης της Αμοργού; Πολλά απ' αυτά, φυσικά παράγονται και σήμερα. Όμως η γεύση σ' όλα έχει σχεδόν αλλοιωθεί. Πρώτα στην αλλοίωση έρχονται τα οπωρολαχανικά. Από την μία τα λιπάσματα, από την άλλη τα υβρίδια και οι μεταλλαγές τα έχουν διαφοροποιήσει αισθητώς στην γεύση. Τα καρπούζια για πρόσθετο παράδειγμα, με τα αμερικανικά υβρίδια, έχουν αλλάξει τελείως. Που είναι εκείνα τα μαύρα καρπούζια, με την χυμώδη ψίχα και τους μεγάλους σπόρους; Σχεδόν έχουν εκλείψει.


Από έλλειψη εργατικών χειρών, το φάβα είναι προϊόν εν ανεπαρκεία, τα σύκα το ίδιο. Σήμερα σύκα «ξερά» που τόση επιμέλεια και φροντίδα είχαν πριν λίγα χρόνια, και τόση σημασία έπαιξαν στην επιβίωση των κοινωνιών, ελάχιστοι φτιάχνουν, σ' ολόκληρο το νησί.


Γενικώς δε όλη η παραγωγή έχει πτώση και όπου τα επί μέρους είδη δεν έχουν εξαφανισθεί, η ποιότητα έχει θυσιαστεί, χάριν της ποσότητος. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει απόλυτα στην Αμοργό, όμως ο γενικός κανόνας δεν την έχει αφήσει ανεπηρέαστη.


Ό,τι ακριβώς συμβαίνει με την γεωργική παραγωγή, το ίδιο απαντάται και στην κτηνοτροφία.


Και εδώ τα προϊόντα είναι λίγα αλλά διακεκριμένα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Αμοργός κάνει κάποια εξαγωγή κρεάτων, αλλά δεν είναι η ενδεδειγμένη. Μπορούσε να είχε μεγαλυτέραν.


Όπως είναι γνωστό τα νησιά των Κυκλάδων παράγουν τα νοστιμότερα αιγοειδή κρέατα σ' ολόκληρο τον κόσμο. Απόδειξη αυτού, ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχουν καταταγεί στην Α΄ βαθμίδα ποιότητος και τιμής και ως εκ τούτου είναι περιζήτητα. Το αυτό βεβαίως ισχύει και για την κτηνοτροφία της Αμοργού.


Τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τυρί και μυζήθρα είναι πρωτοφανούς γευστικότητος. Γοητευτικό δε το σχήμα τους, που προέρχεται από τα «τσιμισκάδια» τις ειδικές δηλαδή φόρμες, πλεγμένες με περισσή  τέχνη από ειδικό χόρτο, το βούρλο.


Για την αξιοποίηση των γαλακτοκομικών προϊόντων, μόνο ένα ενιαία τυροκομείο σ' ολόκληρο το νησί, θα άλλαζε την σημερινή κατάσταση.


Βοοειδή εκτρέφονται αρκετά. Παλαιότερα χρησιμοποιούντο για την σπορά της γης π.χ. σίτου και ψυχανθών, κατ' αποκλειστικότητα, δεδομένου ότι τα άλογα δεν είχαν ανάλογη προτίμηση για «ζευγάρι» στο νησί, όπως συμβαίνει αλλαχού.


Σήμερα με την μηχανική καλλιέργεια, τα βοοειδή εκτρέφονται για την εκμετάλλευση του κρέατος και του γάλακτος. Πολύ λίγο δε για γεωργικές ανάγκες.


Τα χοιρινά έχουν επίσης περιορισθεί στο ελάχιστο. Και όμως, κι αυτά αποδίδουν θαυμάσιο κρέας και, σε αρκετή ποσότητα. Δεν θα έπρεπε να είχε ανασταλεί η εκτροφή τους, γιατί σε βοοειδή και χοιρινά έκανε μεγάλες εξαγωγές η Αμοργός.


Θέση της φραγκοσυκιάς

Η φραγκοσυκιά στην Αμοργό, βρίσκεται σε άγρια κατάσταση σε πολλούς φυσικούς-αυτοφυείς μεγάλους πληθυσμούς. Αυτό σημαίνει ότι περιποίηση από μέρους των ιδιοκτητών της είναι σπανία και σχεδόν ανύπαρκτος.


Πρόκειται για φυτό, ας το πούμε, «χωρικώς περιθωριακό», όχι άχρηστο, δεδομένου ότι το βρίσκομε πάντα στις άκρες των χωραφιών, δηλαδή στο περιθώριο, το ένα δίπλα στο άλλο, κατά μήκος των συνόρων του κτήματος.


Σε κανένα άλλο μη καλλιεργήσιμο φυτό δεν παρουσιάζεται αυτή η διάταξη. 


Οπωροφόρα δένδρα, ελιές, συκιές, αμπελώνες κλπ, καταλαμβάνουν όπως είναι φυσικό ολόκληρα χωράφια, γιατί η καλλιέργειά τους ενδιαφέρει τους ιδιοκτήτες.


Για την φραγκοσυκιά που η παραγωγή της δεν είναι εκμεταλλεύσιμος, δεν διαθέτουν χώρο από τους αγρούς, αλλά μόνο στις άκρες, κοντά στους «τράφους».


Σε μερικά «χτάκια» που έπαψε κάθε ενδιαφέρον για την εκμετάλλευση, έχει επεκταθεί μόνο του το φυτό, χωρίς την ιδιαιτέρα φροντίδα του ιδιοκτήτη.

Φράχτες

Σ' όλα τα συγγράμματα που γίνεται λόγος για την φραγκοσυκιά, της δίδουν εμφανώς και μετ' επιτάσεως, ότι χρησιμοποιείται για «φράχτης» μεταξύ των χωραφιών ομόρων ιδιοκτητών και σχεδόν για τίποτε άλλο.


Αυτή η χρήση, εκ των πραγμάτων τουλάχιστον, για την Αμοργό είναι ανύπαρκτος, δεδομένου ότι όλα τα αγροκτήματα των Αμοργιανών, είτε είναι καλλιεργήσιμα, είτε είναι βοσκότοποι, έχουν περιμαντρωθεί με τοιχοποιίες (ξηρολιθιές), όσο μεγάλο και να είναι το εξωτερικό μήκος του κτήματος. Αποτέλεσμα να έχει δημιουργηθεί στο νησί μια άκρως εκτεταμένη και ατέρμων τοιχοποιία πολλών χιλιάδων χιλιομέτρων και πολλών εκατομμυρίων κυβικών μέτρων, το σύνολο της οποίας, μόνο ως «Κυκλώπεια τείχη» μπορεί να χαρακτηριστεί, χωρίς και αυτός ο όρος να αποδίδει πλήρως το μέγεθος του τιτάνιου έργου ...


Έτσι λοιπόν, ουσιαστικώς, η φραγκοσυκιά δεν χρησιμεύει για φράχτης στην Αμοργό.

Ασπίδα

Αντί φράχτης για προστασία του χωραφιού από ζώα ή από άρπαγες, είναι θετικότερο να πούμε ότι ασφαλώς βοηθούσε στην αναχαίτιση και προφύλαξη από τον αέρα, ιδίως ορισμένων μικρών καλλιεργειών. Για μερικούς που ήθελαν να φυτέψουν σε μικρή έκταση οπωρικά και το χωράφι τους μαστιζόταν από μανιασμένο αέρα, οι φραγκοσυκιές στην περίπτωση αυτή έκαναν  την απαιτούμενη απανεμιά.


Απόσπασμα από το βιβλίο
του Μιχάλη Στρατουδάκη «Φραγκόσυκα»



* Ο Μιχάλης  Στρατουδάκης είναι δημοσιογράφος και λογοτέχνης. Γεννήθηκε στην Χώρα Αμοργού το 1940. Γονείς του ο Ιωάννης Στρατουδάκης και η Σοφία το γένος Ιωάννου Πράσινου. Σπούδασε στην Πάντειο. Εκδότης της μακροβιότερης αμοργιανής εφημερίδας «Αμοργιανά Νέα». Διευθυντής συντάξεως σε εφημερίδες.
 



Σάββατο, 19 Ιουλίου 2014

Hieraaetus fasciatus Σπιζαετός

Ηρακλειά 02/07/2014
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Ο Σπιζαετός (Hieraaetus fasciatus) είναι ένας αετός μεσαίου μεγέθους (65-72 εκ.), με άνοιγμα φτερών 150-180 εκ., που στην Ευρώπη περιορίζεται στις Μεσογειακές περιοχές. Η παγκόσμια εξάπλωσή του, εκτείνεται από την ΒΔ Αφρική και την Ιβηρική χερσόνησο, ανατολικά στη Β. Ινδοκίνα και στη Ν. Κίνα.

Τρέφεται με μεσαίου μεγέθους θηλαστικά και πουλιά, κυρίως με κουνέλια και πέρδικες, αλλά και με λαγούς, σκίουρους, τρωκτικά, περιστέρια, κορακοειδή, γλάρους και ερπετά, που τα πιάνει στο έδαφος αλλά και στον αέρα.

Ο πληθυσμός του Σπιζαετού στην Ελλάδα, σύμφωνα με στοιχεία της Ορνιθολογικής από την αναθεώρηση των ΣΠΠΕ, υπολογίζεται σε 85-105 ζευγάρια. Πάνω από το 50% ζεί στα νησιά και την Κρήτη (γεγονός που αποτελεί μια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας σε σχέση με την Δ. Ευρώπη).


Στην Αμοργό το λαϊκό του όνομα είναι «πούλος». Δυστυχώς υπάρχουν περιπτώσεις που «πούλοι» έχουν δολοφονηθεί, με βάση την άποψη ότι επιτίθενται στα ρίφια.

Ηρακλειά 02/07/2014
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Παρασκευή, 18 Ιουλίου 2014

Campanula amorgina ένα φυτό φάντασμα

φωτογραφία από το ερμπάριο (φυτολόγιο) του Πανεπιστημίου Lund (Σουηδία)

Η Καμπανούλα της Αμοργού (Campanula amorgina Rech. f. 1936) είναι ένα φάντασμα. Αν υπάρχει, ίσως να είναι το πιο σπάνιο φυτό της Ελλάδας.

Το συνέλεξε στις 30 Ιουνίου 1932 ο κορυφαίος Αυστριακός βοτανικός Καρλ Ρέχινγκερ (Karl Heinz Rechinger, 1906-1998) από τη κορφή του Προφήτη Ηλία της Χώρας και το περιέγραψε το 1936 (in Beih. Bot. Centralbl. 54B: 646. 1936). Δείγμα του φυτού υπάρχει στο ερμπάριο (φυτολόγιο) του Πανεπιστημίου Lund (Σουηδία)

Από το 1932 κανείς ή ίσως ελάχιστοι έχουν δει το φυτό.

Η περιγραφή της Campanula amorgina έχει ως εξής:

Πολυετές ποώδες φυτό (ημικρυπτόφυτο). Οι βλαστοί, λεπτοί σαν νήματα (μέχρι 10 εκ.) και με πολλά
φύλλα, ανεβαίνουν από το κέντρο συνήθως γερτοί. Στην άκρη τους βγαίνουν λίγα μικρά άνθη με
σχήμα στενής "καμπάνας".
Εξάπλωση: Ενδημικό της Αμοργού. Έχει βρεθεί μόνο στο όρος Προφήτης Ηλίας. Ενδιαίτημα: Σχισμές ασβεστολιθικών βράχων. Υψόμετρο (m) 600-600

(Κυριάκου Γεωργίου, Πηνελόπης Δεληπέτρου: Απειλούμενα ενδημικά είδη της χλωρίδας στη Νότια Ελλάδα, Αθήνα 2000)

Σύμφωνα με τον τελευταίο κατάλογο των φυτών της Ελλάδας (Vascular plants of Greece an annotated checklist, 2013) η Campanula amorgina δεν υπάρχει και ταυτίζεται με την Campanula heterophylla (κλικ εδώ), η οποία είναι ενδημική των νότιων Κυκλάδων με κέντρο την Αμοργό. Η αναθέωρηση αυτή δείχνει να είναι σωστή, γιατί η Campanula heterophylla έχει βρεθεί και στον Προφήτη Ηλία και στην ορθοπλαγιά της Χοζοβιώτισσας που κατεβαίνει από την κορφή του Προφήτη Ηλία μέχρι την θάλασσα.

Αλλά ποιος ξέρει; Το φυτό - φάντασμα μπορεί να υπάρχει.Του χρόνου το καλοκαίρι ίσως καταφέρουμε με τον Γιάννη Γαβαλά να ανέβουμε στον Προφήτη Ηλία και να το δούμε...

Αποξηραμένα τμήματα της Campanula amorgina (Πανεπιστήμιο Lund)

Η ετικέτα καταχώρησης της Campanula amorgina από τον K. H. Rechinger στο ερμπάριο του Πανεπιστημίου Lund



Πέμπτη, 17 Ιουλίου 2014

Campanula heterophylla

05/07/2014
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

 Η Campanula heterophylla είναι ενδημική των νότιων Κυκλάδων με κέντρο την Αμοργό. Αναφέρεται επίσης από την Φολέγανδρο (και τη νησίδα Καρδιώτισσα) και από την Σίκινο (και τη νησίδα Καλόγερος), όπου και την φωτογράφισε ο Γιάννης Γαβαλάς.

Στην Αμοργό πολλές θέσεις με αυτο το σπάνιο φυτό υπάρχουν στην Λαγκάδα της Αιγιάλης. Στην Αιγιάλη φύεται επίσης στον Κρίκελο,τα Θολάρια και τον Ποταμό. Ακόμη, αναφέρεται από τον Προφήτη Ηλία της Χώρας, την Χοζοβιώτισσα και τον Μούρο της Κάτω Μεριάς.

Στα άλλα νησιά μας έχει βρεθεί στην Κέρο, την Νικουριά και την Δονούσα.

Πρόκειται για πολυετές ποώδες φυτό, που φύεται σε σχισμές ασβεστολιθικών βράχων (χασμόφυτο) . 






Τρίτη, 15 Ιουλίου 2014

Pimpinella pretenderis

Αμοργοπούλα 26/05/2014
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Η Πιμπινέλα του Πρετεντέρη (Pimpinella pretenderis) είναι ενδημικό φυτό των Κυκλάδων. Αναφέρεται κυρίως από τις Νότιες Κυκλάδες, την Θήρα (Καμάρι, Προφήτης Ηλίας), Σίκινο (και νησίδα Καλόγερος) και Φολέγανδρο (και νησίδα Καρδιώτισσα). Υπάρχουν παλιές αναφορές από τα Δωδεκάνησα (πιο αξιόπιστη του Rechinger το 1935 από την Κάρπαθο) αλλά προς το παρόν παραμένουν αμφισβητήσιμες.

Η Πιμπινέλα του Πρετεντέρη είναι ποώδες, πολυετές φυτό, με βλαστούς όρθιους,
διακλαδιζόμενους σχεδόν από τη βάση, φύλλα σύνθετα πτεροειδή και άνθη λευκά που σχηματίζουν σκιάδιο. Είναι χασμόφυτο, φύεται δηλαδή αποκλειστικά σε σχισμές βράχων, γι' αυτό και μπορεί να επιβιώσει και σε νησίδες. Μια τέτοια δική μας νησίδα, η Αμοργοπούλα (Άνυδρος), φιλοξενεί αυτό το ενδημικό που κατάφερε να φωτογραφίσει ανθισμένο ο Γιάννης Γαβαλάς.


Αμοργοπούλα 26/05/2014
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Παρασκευή, 11 Ιουλίου 2014

Misopates orontium

Κατάπολα 10/04/2007

Μεσογειακό φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα και τις Κυκλάδες. Άνθιση ανοιξιάτικη. Εκτός από την Αμοργό, στα δικά μας νησιά αναφέρεται από Κέρο, Δονούσα, Σχινούσα και Ηρακλειά.

Ηρακλειά 09/03/2008
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Πέμπτη, 10 Ιουλίου 2014

Chrozophora tinctoria

Ηρακλειά 09/08/2008
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Πρώτη αναφορά από την Ηρακλειά. Στην Αμοργό αναφέρεται από την Χώρα, τα Κατάπολα και τον Όρμο της Αιγιάλης. Αναφέρεται επίσης από την Σχινούσα.

Η Chrozophora tinctoria (=βαφική) είναι μεσογειακό φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα.

Ηρακλειά 23/07/2013
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Τετάρτη, 9 Ιουλίου 2014

Carlina lanata

Ηρακλειά 08/06/2013
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Η Carlina lanata (εριώδης) είναι μεσογειακό ακανθώδες φυτό με μεγάλη εξάπλωση στα κατοικημένα νησιά μας Αμοργό (Ξώδοτος, Κόρακας, κ.α.), Ηρακλειά, Σχινούσα, όπως και στα ακατοίκητα νησιά μας Κέρο, Αντικέρι, Μάκαρες, Κίναρο, Αμοργοπούλα, Γραμβούσα, Νικουριά... Άνθιση στις αρχές του καλοκαιριού.

Ηρακλειά 28/06/2009
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Τρίτη, 8 Ιουλίου 2014

Bryonia cretica

Κατάπολα 25/03/2007
Φυτό δηλητηριώδες με μεγάλη εξάπλωση στην Ελλάδα. Έρπον ή αναρριχώμενο με την βοήθεια ελίκων. Φύεται σε φρυγανότοπους και φράχτες.

Εκτός από την Αμοργό (Κατάπολα, Λαγκάδα, κ.α.), αναφέρεται επίσης από την Δονούσα και τις γειτονικές της νησίδες Μάκαρες.



Δευτέρα, 7 Ιουλίου 2014

Anthemis scopulorum

Ηρακλειά 30/04/3006
photo (c) Γιάννης Γαβαλάς

Η Ανθεμίς των βράχων είναι ενδημική Κυκλάδων, Κρήτης, Ν. Πελοποννήσου. Φύεται σε βράχια, γι' αυτό και ονομάστηκε scopulorum (από το scopulus = σκόπελος, βράχος). 

Τα μέρη που φυτρώνει συνήθως επηρεάζονται από την θάλασσα, γι' αυτό και ευδοκιμεί σε νησίδες και βραχονησίδες, όπως οι δικές μας Πατελίδι της Αμοργού, Άβελας της Ηρακλειάς και Μάκαρες της Δονούσας. 

Στην Αμοργό αναφέρεται από τα Θολάρια και από τα άλλα νησιά μας από την Ηρακλειά και την Δονούσα.