Οι φίλοι του μπλοκ

Τετάρτη, 25 Ιουλίου 2007

Orchis sancta / Ορχιδέα η ιερή

Κατάπολα 04/05/2005 Katapola


Μία από τις ορχιδέες με όψιμη άνθηση είναι η Ιερή Ορχιδέα (Orchis sancta). Οι θέσεις στην Αμοργό που την βρήκα και την φωτογράφισα είναι στα Κατάπολα, πολύ κοντά στην θάλασσα, σε φρυγανότοπο έντονα βοσκημένο. Οι βλαστοί έβγαιναν μέσα από τα αγκαθωτά φρύγανα (αστοιβές), τα οποία αποτελούσαν κι έναν τρόπο προστασίας για τα φυτά.

Ο φίλος γιατρός Ζήσης Αντωνόπουλος στον εξαιρετικό ιστότοπό του για τις ελληνικές οριχδέες, γράφει τα εξής για την Orchis sancta:

«Ξεχωριστή ορχιδέα, που αναγνωρίζεται εύκολα και συγγενεύει μόνο με την Orchis fragrans, με την οποία υβριδίζεται συχνά. Το χωρίς σχέδιο χείλος της και η όψιμη άνθηση (τέλη Απριλίου - Ιούνιος) αποτελούν χρήσιμα στοιχεία αναγνώρισης. Κατά την άνθηση, επίσης τα βασικά φύλλα είναι σχεδόν ξερά. Κατανέμεται στην ανατολική Μεσόγειο, με κέντρο την Ρόδο. Ιδιαίτερα σπάνια στην Κρήτη και Κάρπαθο, τελευταία όμως βρέθηκε και στις Κυκλάδες και σε πολλά νησιά του ανατολικού Αιγαίου (Λέσβος, Σάμος, Ικαρία, Χίος). Φύεται και στην Κύπρο, Τουρκία και φτάνει ως την Παλαιστίνη, όπου πρωτοπεριγράφηκε και γι' αυτό ονομάστηκε "ιερή"(sancta)».

Πηγή:
Ζήση Αντωνόπουλου «Ελληνικές Ορχιδέες»

Κυριακή, 22 Ιουλίου 2007

Crithmum maritimum / Κρίταμο το παράλιο

Παραλία Αγίου Παντελεήμονα - Κατάπολα
02/09/2006


Το κρίταμο ανήκει στην οικογένεια των Σκιαδανθών (UMPELLIFERAE), όπως το καρότο. ο άρτηκας κ.α. Ευδοκιμεί σε αμμουδιές, τοίχους και βράχια, δίπλα στην θάλασσα. Είναι πολυετές φυτό με βλαστούς διακλαδισμένους. 'Ανθη λευκά σε πυκνό σκιάδιο. Τα φύλλα του γίνονται τουρσί: συλλέγονται πριν την άνθηση και μπαίνουν στην άλμη. Το κρίταμο το συναντάμε δίπλα στην θάλασσα από τον Ιούλιο μέχρι και τον Οκτώβριο.

Δευτέρα, 16 Ιουλίου 2007

Scolymus hispanicus / Σκόλυμος ο ισπανικός (ασκόλυμπρας)

Αρχαία Μινώα - 12/04/2007 Κατάπολα

Παρά τον επιστημονικό χαρακτηρισμό του ως «ισπανικός», ο σκόλυμος είναι ένα κοινό αγκάθι στην Ελλάδα, πολύ γνωστό ήδη από την αρχαιότητα για φαρμακολογικές και άλλες χρήσεις.
Ο σκόλυμος ο ισπανικός (Scolymus hispanicus L) διατηρεί στην Αμοργό, όπως και σε άλλα νησιά, το αρχαίο του όνομα (σκόλυμος) ελαφρά παρεφθαρμένο σε «ασκόλυμπρα». Πρόκειται για μονετή πόα με διακλαδωμένους, πτερυγωτούς βλαστούς, πολύ αγκαθωτούς. Φύλλα πτερόλοβα με λοβούς αγκαθωτούς και λευκές νευρώσεις. Κεφάλια μασχαλιαία με αγκαθωτά βράκτια και ανθίδια γλωσσοειδή, κίτρινα. Τον συναντάμε σε χέρσες τοποθεσίες, από την θάλασσα μέχρι την ημιορεινή ζώνη. Ανθίζει από τον Μάϊο μέχρι τον Σεπτέμβριο.
Ο ασκόλυμπρος φυτρώνει τον χειμώνα και από τον Ιανουάριο οι ρίζες (και οι τρυφεροί βλαστοί) του είναι βρώσιμες. Ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι ο σκόλυμος είναι «πόα αρτιφυής ούσα λαχανεύεται ώσπερ ασπάραγος». Οι ρίζες του γίνονται βραστές και πηγαίνουν πολύ καλά με το ριζότο. Οι αρχαίοι υποστήριζαν (Διοσκουρίδης, Πλίνιος) ότι η ρίζα του σκόλυμου (ασκόλυμπρου) έχει αποσμητικές ιδιότητες.


Τετάρτη, 11 Ιουλίου 2007

Ferula communis / Φερούλα η κοινή (νάρθηκας - άρτηκας)

Αρκεσίνη - Κάτω Μεριά, 06/04/2004

Η Ferula communis (Φερούλα η κοινή), ο άρτηκας όπως λέγεται στην Αμοργό, είναι ένα ξεχωριστό φυτό ήδη από την αρχαιότητα. Το σαρκώδες περιεχόμενο των βλαστών του καίγεται πολύ αργά και γι' αυτό τον λόγο οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τους ξεραμένους βλαστούς του σαν πυρσούς. Με έναν τέτοιο πυρσό, όπως θέλει η μυθολογία, παρέδωσε ο Προμηθέας στους ανθρώπους την φωτιά. Οι Μαινάδες παριστάνονται, σε πλήθος αγγειογραφιών που εικονίζουν διονυσιακές γιορτές, να κρατάνε ένα ραβδί από άρτηκα που στην κορυφή του είναι βαλμένο ένα κουκουνάρι. Αυτό το τελετουργικό όργανο λεγόταν «θύρσος».
Μάρμαρα - Κατάπολα, 10/08/2004

Το καλοκαίρι ο άρτηκας παρουσιάζει την εικόνα που φαίνεται στην φωτογραφία πάνω. Στην Αμοργό παλιά χρησιμοποιούσαν τους ξεραμένους βλαστούς, οι οποίοι είναι πολύ ελαφροί αλλά ταυτόχρονα και πολλοί ανθεκτικοί, για να κατασκευάζουν σκαμνιά και χαμηλά καθίσματα. Επίσης τους χρησιμοποιούσαν στα ιστιοφόρα για να διατηρούν την φωτιά. Στην Αμοργό το φυτό διατηρεί το αρχαίο του όνομα «νάρθηκας» ελαφρά παρεφθαρμένο ως «άρτηκας».
Δεκάδες άρτηκες στο Βουνί της Χώρας, 07/04/2004


Ο άρτηκας (Ferula communis) είναι πολυετές φυτό, συγγενές με το άγριο καρότο, τον μάραθο, το κώνειο, κλπ. Έχει μεγάλο, χοντρό και πολύ ελαφρύ βλαστό. Τα φύλλα του είναι πτεροσχιδή και μοιάζουν με του μάραθου. Μπορεί να φτάσει σε ύψος και τα 4 μέτρα. Τα κίτρινα άνθη του είναι σε επάκρια, σφαιρικά σκιάδια, που φέρουν μέχρι 40 ακτίνες. Στην Αμοργό βρίσκεται παντού αλλά σε μεγάλους αριθμούς συναντάται σε παλιά χωράφια στην Αρκεσίνη της Κάτω Μεριάς και στην Χώρα. Βλασταίνει από τα μέσα Φεβρουαρίου και ανθίζει την άνοιξη.

Άνθος άρτηκα. Αρκεσίνη - Κάτω Μεριά, 29/03/2007

Άρτηκας με φόντο την Χώρα, 05/04/2004


Άρτηκας έξω από τον φούρνο της Χώρας, 07/04/2004
Άρτηκας στην Αρκεσίνη με φόντο μια συστάδα με σχίνους, 29/03/2007

Δευτέρα, 2 Ιουλίου 2007

Asphodelus ramosus / Ασφόδελος


Ο ασφόδελος (Asphodelus ramosus) είναι πολύ κοινό είδος στα νησιά και την νότια Ελλάδα και γενικά σε όλες τις ξηροθερμικές περιοχές. Συναντάται σε εντελώς άγονες και και πετρώδεις τοποθεσίες, συχνά σε μεγάλους πληθυσμούς.

Η παρουσία μεγάλου αριθμού ασφόδελων σε μία περιοχή στην πραγματικότητα μας δείχνει ότι η περιοχή αυτή βρίσκεται ένα στάδιο πριν την ερημοποίηση. Αυτό συμβαίνει σε αρκετά μέρη στην Αμοργό, όπως και σε όλα τα νησιά και την Κρήτη. Τα μέρη αυτά είναι καταταλεπωρημένα από τις πυρκαγιές, την υπερβόσκηση (από κατσίκια κυρίως) και από την διάβρωση.

Ο Ασφόδελος είναι φυτό βολβώδες, πολυετές με βλαστό κυλινδρικό, κούφιο, διακλαδισμένο στην κορυφή. Τα φύλλα του είναι επιμήκη, τριγωνικά και συγκεντρωμένα στην βάση του φυτού. Τα άνθη έχουν τέπαλα λευκά με κοκκινωπή νεύρωση στην μέση, σε επάκριους βότρεις. Παρότι τα άνθη του μεμονωμένα ή σε μακροφωτογράφηση φαίνονται ενδιαφέροντα, στην φύση η παρουσία των ασφόδελων μέσα στο πετρώδες τοπίο και με την σχοινοειδή μορφή των βλαστών του δεν συνιστά ευχάριστο θέαμα. Ίσως γι' αυτό οι αρχαίοι συνέδεσαν το φυτό με τον Κάτω Κόσμο και το είχαν ως σύμβολο πένθους.

Στην Αμοργό το φυτό λέγεται «ασφόντηλας», δηλαδή διατηρεί το αρχαίο του όνομα που που θεωρείται άγνωστης ετυμολογίας. Ένα παλιό και τώρα σχεδόν εγκαταλελειμένο χωριό στην Αιγιάλη, ο Ασφοντηλίτης (ή Ασφοντυλίτης), είναι πιθανό να έχει ονομαστεί έτσι από τους ασφόδελους που έχει η περιοχή.