Sonchus oleraceus ζοχός

Ο Sonchus oleraceus, L. 1753, είναι ευρωμεσογειακό φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα.
Ο ζοχός (Sonchus oleraceus) τρώγεται από τόσο παλιά στην Ελλάδα, ώστε το όνομα του είναι αδύνατο να ετυμολογηθεί. Ο Θεόφραστος τον αναφέρει «σόγκο», o Διοσκουρόδης «σόγχο» και οι βυζαντινοί τον έλεγαν «σόνχο». Σήμερα, η κοινή του ονομασία είναι ζοχός. Στη Κρήτη λέγεται «τσόχος» και σε ορισμένες περιοχές «γαλατσίδα» από τον γαλακτώδη χυμό υγρό που τον διατρέχει. Ο γαλακτώδης χυμός και τα φύλλα που γυρίζουν προς τα μέσα θεωρούνται από την αρχαιότητα ως αναγνωριστικά στοιχεία των φαρμακευτικών αλλά ταυτόχρονα και βρώσιμων χόρτων.
Τοπικό όνομα στην Αμοργό: Άτσοχας (οι ατσόχοι).
Τα φύλλα, ο βλαστός και ο χυμός του ζοχού περιέχουν πρωτεΐνες, κάλιο, σίδηρο, ασκορβικό οξύ, ριβοφλαβίνη, νιασίνη, θειαμίνη και άλλες ουσίες και ιχνοστοιχεία.
Από τον ελληνικό λαό θεωρείται ότι κάνει καλό σχεδόν στα πάντα και ότι συμβάλει στην ευεξία του οργανισμού. Πολλοί Έλληνες, μάλιστα, δεν παραλείπουν να πίνουν το ζωμό του ζοχού, καυτό με μπόλικο λεμόνι, γιατί θεωρείται καθαρτικός, τονωτικός και αναζωογονητικός.
Ο ζοχός τρώγεται βραστή σαλάτα με ελαιόλαδο και λεμόνι. Μπαίνει σε μικρές ποσότητες, λόγω της ιδιαίτερης γεύσης του, σε πολλές χορτόπιτες με άλλα χόρτα και σε συνδυασμό γεύσεων.
Συλλέγεται κυρίως τον χειμώνα, όταν τα βλαστάρια του είναι τρυφερά.
*** Ο αρχαίος Αντιφάνης γράφει ότι «το δείπνο μας είναι μια κριθαρένια πίτα, κάποιος βολβός κι ένα νόστιμο πιάτο με ζοχούς ή μανιτάρια».

Βιότοπος: καλλιεργημένα ή χέρσα χωράφια, παρυφές δρόμων, διατραγμένα εδάφη, σε υψόμετρα 0-600 (-900) μ. Διασπείρεται πολύ εύκολα και φυτρώνει ακόμα και μέσα σε οικισμούς.
Άνθιση: Απρίλιος - Ιούνιος.

Ετυμολογία:
Sonchus > σόγχος & σόγκος (Θεόφραστος, Διοσκουρίδης)
oleraceus, a, um > olus λάχανο = λαχανώδης.

Stellaria cupaniana

08-05-2011

Η Stellaria cupaniana [(Jord. & Fourr.) Bég. 1909] είναι μεσογειακό φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα. Έχει φαρμακευτικές χρήσεις από την λαϊκή ιατρική
Βιότοπος: λιβάδια, ρέματα, δασικά ανοίγματα σε υψόμετρα 0-1200 (-1700) μ.
Ετήσιο φυτό, με ύψος έως 40 εκ.
Κατώτερα φύλλα λεία, ωοειδή, μυτερά, μακρόμισχα - τα ανώτερα επιφυή.
Άνθη με ποδίσκο. Στεφάνη 8-10 χιλ., με σέπαλα ισομήκη με τα 5 λευκά πέταλα, τα οποία είναι σχισμένα στην βάση και δίνουν την εντύπωση ότι πρόκειται για 10 πέταλα ανά ζεύγη των δύο.
Άνθιση: Μάρτιος - Μάιος.

Ετυμολογία:
Stellaria > stella (λατιν.) αστέρι ==> από την μορφή των λουλουδιών σε πλήρη άνθιση.
cupanianus, a, um = προς τιμήν του Francesco Cupani (1657-1710), Ιταλού βοτανικού.

Anchusa undulata subsp. hybrida

14-03-2008

Η Άγχουσα η κυματιστή υποείδος η υβιδική [Anchusa undulata subsp. hybrida [(Ten.) Cout. 1813] είναι μεσογειακό φυτό με εξάπλωση σε όλη την Ελλάδα.
Στην Αμοργό αναφέρεται από τον Προφήτη Ηλία της Χώρας.
Μονοετές, τριχωτό φυτό, με φύλλα συγκετρωμένα στην βάση, μεγάλα, λογχοειδή, κυματιστά στα χείλη.
Βιότοπος: αγροί, πρανή, άκρες δρόμων.
Άνθη μέχρι 5 στις άκρες των βλαστών, μκρά, χοανοειδή, μπλε ή ρόδινα με οξυκόρυφα πέταλα.
Ανθίζει από τον Μάρτιο.

Ετυμολογία:
Anchusa > άγχουσα (φυτό που αναφέρουν οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς με φαρμακευτικές και καλλωπιστικές ιδιότητες).
undulata > > undula κυμάτιον, κυματάκι > unda κύμα  = κυματιστή (από τα φύλλα της).
hybrida > hibrita & ibrida (λατιν.) υβρίδιο = υβριδική.

Silene colorata

Κλικ στην φωτογραφία για μεγέθυνση

Η Σιληνή η χρωματιστή (Silene colorata Poir. 1789) είναι μεσογειακό φυτό, με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα.
Βιότοπος: αμμώδεις περιοχές κοντά στη θάλασσα, διάκενα φρυγανότοπων, ελαιώνες, χαλικώδεις και αμμώδεις θέσεις, συχνά σε μεγάλους πληθυσμούς, σε υψόμετρα 0-700 (-1200) μ.
Αυτή η σιληνή προτιμά τις αμμώδεις παραλίες, όπου συχνά δημιουργεί όμορφα ρόδινα στρώματα. Βλαστοί έρποντες ή όρθιοι και φύλλα μικρά, λογχοειδή.
Άνθη με ποδίσκο σε αραιό στάχυ. Κάλυκας κυλινδρικός, διογκωμένος στην κορυφή με κοκκινωπές ραβδώσεις. Πέταλα ρόδινα, διαιρεμένα σε δυο βαθείς λοβούς. Συχνά θα τη δούμε και μακριά από τη θάλασσα, σε αμμώδη εδάφη..
Ανθίζει (Δεκέμβριος) Μάρτιος - αρχές Ιουνίου.

Ετυμολογία:
Silene > > Silenus (λατιν.) > Σειληνός = Σιληνή.
coloratus, a, um > coloro χρωματίζω > colorato με φωτεινά χρώματα = χρωματιστή, έγχρωμη.

Phlomis fruticosa

Κλικ στην φωτογραφία για μεγέθυνση

Η Phlomis fruticosa (L. 1753) είναι μεσογειακό φυτό, από την Ιταλία και ανατολικότερα. Στην Ελλάδα φύεται στην νότια και δυτική χώρα.

Αμοργιανό όνομα: παππουλιά.

Είναι από τα συνήθη είδη της βλάστησης «γκαρίγκ», όπου και μπορεί να κυριαρχήσει καθώς οι σκληρές τρίχες σε βλαστούς και φύλλα δεν επιτρέπουν την βόσκηση από τα ζώα. 

Ανθίζει την άνοιξη.

Ετυμολογία:

Phlomis  < φλομίς, φυτό που αναφέρεται από τον Διοσκουρίδη.

fruticosa < frutex (λατιν.) θάμνος = θαμνώδης.

Pallenis spinosa

Κλικ στην φωτογραφία για μεγέθυνση

Η Παλληνίς η ακανθώδης [Pallenis spinosa (L.) Cass. 1825] είναι μεσογειακό  φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα.

Τοπικό όνομα: τσιτομάτα.
 
Διετές φυτό με βλαστό διακλαδισμένο, πολύ χνουδωτό. Τα φύλλα είναι επιμήκη, λογχοειδή, χνουδωτά, κοίλα, τα ανώτερα επιφυή.
Βιότοπος: αγροί, βραχώδεις τοποθεσίες, ελαιώνες
Κεφάλια με βράκτια αγκαθωτά, παρόμοια με τα φύλλα, τα εσωτερικά από αυτά κοντύτερα. Δίσκος κίτρινος μέχρι 20 εκ. και περιφερειακά ανθίδια γλωσσοειδή, κίτρινα ή κοκκινωπά.
Ανθίζει από τον Απρίλιο.

Ετυμολογία:
Pallenis > Παλλήνη, αρχαίος δήμο της Αττικής και αρχαία πόλη στην Χαλκιδική = Παλληνίς.
spinosus, -a, um > spina, άκανθα, αγκάθι = ακανθώδης.

Securigera securidaca

Βρούτση 04-04-2007

Η Securigera securidaca (L.) Degen & Dörfl. 1897, είναι μεσογειακό  φυτό με ευρεία εξάπλωση στην Ελλάδα.
Συνώνυμο: Coronilla securidaca L.
Βιότοπος: ακαλλιέργητοι αγροί, περιβόλια, ρεματιές, φρύγανα σε υψόμετρα 0-700 (-1000) μ.
Μονοετές φυτό, λείο, ύψους 15-40 εκ., διακλαδισμένο από την βάση
Φύλλα περιτόπληκτα, με 4-7 ζεύγη πλάγιων φυλλαρίων. Φυλλάρια προμήκη-αντωοειδή, κομμένα στην άκρη.
Ανθοφόρα κεφάλια με 2-8 κίτρινα άνθη.
Καρποί γραμμικοί χέδρωπες, 5-10 εκ., λίγο κυρτοί.
Ανθίζει Απρίλιο - Μάιο.

Ετυμολογία:
Securigera > securis τσεκούρι, πέλεκυς + gero φέρω, ενεργώ ==> από το σχήμα των καρπών.
securidaca = μαχαιρίδιο, στιλέτο // όνομα φυτού.

Muscari comosum

Κλικ στην φωτογραφία για μεγέθυνση

Το Muscari comosum [(L.) Mill. 1768] έχει μεγάλη εξάπλωση στην Ευρώπη και στην Ελλάδα. 

Αμοργιανό όνομα: βορβός.

Βιότοπος: παραδοσιακά καλλιεργούμενα και ακαλλιέργητα χωράφια, όρια αγρών, λιβάδια σε υψόμετρα 0-1800 μ.. Συχνά σε μεγάλους πληθυσμούς. 

Είναι γεώφυτο, έχει δηλαδή ρίζωμα με αποθηκευτικούς βολβούς. Φύλλα μέχρι 3 εκ. πλάτος και 40 εκ. μήκος, κοίλα. 

Ανθοταξία βότρυς, στο κάτω μέρος αραιός με καστανά άνθη και στην κορυφή πιο πυκνός με άνθη κυανοϊώδη. Τα ανώτερα άνθη είναι άγονα. 

Ανθίζει την άνοιξη.

Ετυμολογία:

Muscari < μόσχος (σχετίζεται με το περσικό mushka = γεννητικός αδένας), ελαιώδες, έντονα αρωματικό υγρό που βγαίνει από τον γενετικό αδένα του ασιατικού ελαφιού «μόσχος ο μοσχοφόρος» (πρβ: μοσκοβολώ, μοσχοκάρυδο, μοσχοσάπουνο, μοσχοστάφυλο). Ίσως επειδή φυτά του γένους Muscari είναι πολύ αρωματικά.

comosum < coma (λατιν.) < κόμη (οι τρίχες της κεφαλής ==-> κομήτης, αυτός που έχει μακριά κόμη) = εύκομο.

Είναι το φυτό που δίνει τους αφροδισιακούς βολβούς, οι οποίοι μοιάζουν με κρεμμυδάκια. Οι βολβοί του έχουν πικρή γεύση και τρώγονται από την αρχαιότητα, γιατί θεωρούνται ότι έχουν ισχυρές αφροδισιακές και θεραπευτικές ιδιότητες. Ο Ιπποκράτης και ο Διοσκουρίδης χρησιμοποιούσαν τους βολβούς για πολλές ασθένειες. Την ίδια άποψη έχουν και οι σύγχρονοι Έλληνες που τρώνε τους βολβούς με τον αρχαίο τρόπο, δηλαδή ψημένους και αρτυμένους με ξύδι, όπως συνιστά ο Διοσκουρίδης.

Οι βολβοί συλλέγονται πριν την περίοδο του Πάσχα. Διατηρούνται στο ξύδι και αποθηκεύονται σε βάζα. Οι βολβοί του M. comosum αποτελούν, ειδικά στην Κρήτη, εξαιρετικό μεζέ με το όνομα σκορδουλάκοι.

Αρχαίες συμβουλές:

«Άριστοι βολβοί είναι οι βασιλικοί που έχουν κόκκινο χρώμα. Δεύτερης ποιότητας είναι οι λευκοί από τη Λιβύη. Χειρότεροι από όλους είναι οι αιγυπτιακοί». Αθήναιος

«Οι βολβοί ταιριάζουν με το τυρί, το μέλι, το κρεμμύδι και το ξύδι. Αν τους φας χωρίς αυτά, τότε είναι άθλιοι και πικροί». Φιλήμων

Lonicera etrusca

Φοινικιές 22-04-2005
Κλικ στην φωτογραφία για μεγέθυνση

Το Lonicera etrusca (Santi 1795)] είναι μεσογειακό φυτό με εξάπλωση σε όλη την Ελλάδα.

Τοπικό όνομα: αγιόκλημα.

Κοινό λαϊκό όνομα: αγιόκλημα, αγριοαγιόκλημα.

Αειθαλής θάμνος με βλαστούς πολύκλαδους και φύλλα γλαυκά, μεγάλα μέρχι 8 εκ., λεία, τα ανώτερα ενωμένα, περίβλαστα.

Βιότοπος: θαμνώνες, δάση, βραχώδεις πλαγιές.

Ανθική στεφάνη σωληνοειδής, δίχειλη, λευκή ή ρόδινη, με μακρείς λευκούς στήμονες.

Ανθίζει από τον Μάιο.

Ετυμολογία:

Lonicera < γένος αφιερωμένο με τον Γερμανό ιατρό και βοτανικό Adam Lonitzer (Lonicerus, 1528-1586).

etrusca < Etruria Ετρουρίa, αρχαία περιοχή της Ιταλίας, στη σημερινή Τοσκάνη.

Tuberaria guttata

Η Tuberaria guttata (L.) Fourr. 1868, είναι μεσογειακό φυτό, πολύ μεταβλητό με εξάπλωση σε όλη την Ελλάδα.
Συνώνυμο: Cistus guttatus L. 1753.
Βιότοπος: φρύγανα, ξηρά λιβάδια, ελαιώνες, διάκενα δασών, σε υψόμετρα 0-700 (-1200) μ.
Μικρό, τριχωτό, όρθιο φυτό, ύψους 10-30 εκ..
Φύλλα λογχοειδή, συγκεντρωμένα στην βάση του βλαστού, που έχουν μαραθεί κατά την ανθοφορία.
Άνθη με τριχωτά σέπαλα και κίτρινα πέταλα με χαρακτηριστική κηλίδα στην βάση.
Ανθίζει από τα μέσα Μαρτίου μέχρι τις αρχές Ιουνίου.

Ετυμολογία:
Tuberaria > tuber κόνδυλος, οίδημα.
guttata > gutta σταγόνα, στάλα ==> από την παρουσία κηλίδας (σταγόνας) στα πέταλα του άνθους = σταλαγματώδης.