Atractylis gummifera / συν. Carlina gummifera

Από τα τέλη Αυγούστου μέσα από το ξερό χώμα το καλοκαιριού ξεπετάει τα λουλούδια της η Ατρακυλίς η κομμιοφόρος (Atractylis gummifera). Είναι φυτό της νότιας Ελλάδας και των νησιών. Από το φυτό εκχέεται μια γαλακτώδης ουσία, που μοιάζει με μαστίχα. Είναι φυτό τοξικό που χρησιμοποιείται από τη λαϊκή ιατρική. Φυτρώνει σε χέρσες τοποθεσίες.

Pallenis spinosa

26/03/2007

Η Pallenis spinosa είναι διετές φυτό με επιμήκη, χνουδωτά φύλλα. Τα κίτρινα άνθη της σχηματίζουν στρογγυλά κεφάλια. Στην ντοπιολαλιά ονομάζεται «τσιτομάτα». Κοινό σε όλο το νησί. Ανθίζει από τον Απρίλιο σε αγρούς, βραχώδεις θέσεις και παρυφές ελαιώνων.
.

Sonchus asper - ζοχός - άτσοχας

19/04/2005

Διετές φυτό, κοσμοπολίτικο. Κεφάλια μεγάλα, 20-30 χιλ. Σε καλλιεργούμενες εκτάσεις και άκρες δρόμων. Η κοινή ονομασία «ζοχός» αποτελεί παραφθορά του αρχαίου ονόματος «σόγχος». Στην Αμοργό χρησιμοποιείται το παραμφερές όνομα «άτζοχας».

Άγριο λαχανικό. Βραστό κάνει πολύ καλές σαλάτες. Και το ζουμί του (με λεμόνι), εμτά το βράσιμο, θεωρείται καλό δυναμωτικό. Λαχανεύονται τα νεαρά φυτά στην διάρκεια του χειμώνα και νωρίς την άνοιξη. Οι βλαστοί του περιέχουν ένα γαλακτώδες υγρό. Είναι φυτό φαρμακευτικό, ορεκτικό, στομαχικό και διουρητικό. Ανθίζει από τον Απρίλιο και μετά.

Tragopogon hybridicus - Τραγοπώδων ο υβριδικός

Αιγιάλη, 26/03/2007

Σε αγρούς και λιβάδια. Το όνομα του φυτού προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις τράγος και πώγων (πηγούνι). Ανθίζει από τέλη Μαρτίου μέχρι Ιούνιο.

Tragopogon pratensis - Τραγοπώγων

Μάρμαρα (Χώρα-Κατάπολα)
29/03/2007

Σε φρυγανότοπους. Το όνομα του φυτού προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις τράγος και πώγων (πηγούνι). Ανθίζει από τέλη Μαρτίου μέχρι Ιούνιο.

Calendula arvensis / Καλέντουλα των αγρών

Λεύκες Καταπόλων
28/03/2007

Η Καλέντουλα (Calendula arvensis) είναι ένα μικρό φυτό, που δεν ξεπερνάει τα 20 εκ., με φύλλα λογχοειδή και άνθη πορτοκαλόχρωμα. Η ανθοφορία της αρχίζει από τον Δεκέμβριο και συνεχίζεται μέχρι το καλοκαίρι. Το όνομά της προέρχεται ακριβώς από την μακρά περίοδο άνθησής της (Calendae=ημερολόγιο).

Taraxacum officinale / Πικροράδικο - Κουλλουρίδα

Χώρα, 10/10/2006

Πολύ κοινό φυτό. Πολυετές, ποώδες με πολύ χοντρή ρίζα και πριονωτά φύλλα. Μικρά αλλά πολύ ωραία κίτρινα άνθη. Θεωρείται από τα πολυτιμότερα φαρμακευτικά φυτά. Ανθίζει το φθινόπωρο μέχρι αργά τον χειμώνα. Στην Αμοργό λέγεται και «κουλλουρίδα».

Πηγές:
* Λίλας Ι. Μαραγκού «Από το φυτωνυμικό της Αμοργού», συμπλήρωμα στον τόμο «Αμοργός Ι - Η Μινώα, Η πόλις, ο λιμήν και η μείζων περιφέρεια», έκδ. αρ. 228 της Αρχαιολογικής Εταιρείας.

Dittrichia viscosa (Inula viscosa) - Κόνυζα

Άγιος Παύλος Αιγιάλης, στα πρανή του δρόμου
02/10/2007

Πολυετές φυτό με βλαστό όρθιο και ιξώδη, εξ ού και η επιστημονική ονομασία του "Διτριχία η ιξώδης. Υψος 40-100 εκ. Φυτρώνει σε άκρες δρόμων και χαντάκια, που συγκρατούν υγρασία. Φύλλα λογχοειδή, ακέραια, οδοντωτά, ημιπερίβλαστα και κολλώδη. Άνθη κίτρινα σε ακραία κεφάλια και πολλές ταξιανθίες. Το φυτό έχει βαριά μυρωδιά κι ίσως γι' αυτό θεωρείται εντομοκτόνο. Άνθηση από τον Αύγουστο μέχρι αργά το φθινόπωρο.

Θεωρείται φαρμακευτικό και μελισσοτροφικό φυτό. Το υπέργειο τμήμα του θεωρείται από την λαϊκή ιατρική εντομοκτόνο, μαλακτικό, διουρητικό, αποχρεμπτικό και εμμηναγωγό. Επίσης, φυτό βαφικό που δίνει ωραίες πράσινες αποχρώσεις.

Πηγές:
* Βαγγέλη Παπιομύτογλου «Αγριολούλουδα της Ελλάδας», εκδόσεις Mediterraneo, Ρέθυμνο 2006.
* Π. Γ. Γενναδίου «Λεξικόν Φυτολογικόν», Αθήναι 1914, ανατύπωση εκδ. Δαμιανός 1986
* Λίλας Ι. Μαραγκού «Από το φυτωνυμικό της Αμοργού», συμπλήρωμα στον τόμο «Αμοργός Ι - Η Μινώα, Η πόλις, ο λιμήν και η μείζων περιφέρεια», έκδ. αρ. 228 της Αρχαιολογικής Εταιρείας.

Bellis sylvestris / Μπελλίς η δασική

Κατάπολα (ελαιώνας Γιαλυνά), 08/12/2005

Είναι η πρώτη (από τις πολλές) μαργαρίτα που ανθίζει στο νησί, από τα μέσα του φθινοπώρου. Τα ανθοφόρα κεφάλια βγαίνουν σε πολύ μακρείς ποδίσκους κι έχουν διάμετρο μέχρι 4 εκατοστά. Σε χωράφια, λιβάδια και ελαιώνες. Μία άλλη "Μπελλίς", η Bellis perennis ανθίζει στις αρχές της άνοιξης.

Scolymus hispanicus / Σκόλυμος ο ισπανικός (ασκόλυμπρας)

Αρχαία Μινώα - 12/04/2007

Παρά τον επιστημονικό χαρακτηρισμό του ως «ισπανικός», ο σκόλυμος είναι ένα κοινό αγκάθι στην Ελλάδα, πολύ γνωστό ήδη από την αρχαιότητα για φαρμακολογικές και άλλες χρήσεις.

Ο σκόλυμος ο ισπανικός (Scolymus hispanicus L) διατηρεί στην Αμοργό, όπως και σε άλλα νησιά, το αρχαίο του όνομα (σκόλυμος) ελαφρά παρεφθαρμένο σε «ασκόλυμπρα». Πρόκειται για μονετή πόα με διακλαδωμένους, πτερυγωτούς βλαστούς, πολύ αγκαθωτούς. Φύλλα πτερόλοβα με λοβούς αγκαθωτούς και λευκές νευρώσεις. Κεφάλια μασχαλιαία με αγκαθωτά βράκτια και ανθίδια γλωσσοειδή, κίτρινα. Τον συναντάμε σε χέρσες τοποθεσίες, από την θάλασσα μέχρι την ημιορεινή ζώνη. Ανθίζει από τον Μάϊο μέχρι τον Σεπτέμβριο.

Ο ασκόλυμπρος φυτρώνει τον χειμώνα και από τον Ιανουάριο οι ρίζες (και οι τρυφεροί βλαστοί) του είναι βρώσιμες. Ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι ο σκόλυμος είναι «πόα αρτιφυής ούσα λαχανεύεται ώσπερ ασπάραγος». Οι ρίζες του γίνονται βραστές και πηγαίνουν πολύ καλά με το ριζότο. Οι αρχαίοι υποστήριζαν (Διοσκουρίδης, Πλίνιος) ότι η ρίζα του σκόλυμου (ασκόλυμπρου) έχει αποσμητικές ιδιότητες.

-------------

Πηγές:

* Βαγγέλη Παπιομύτογλου «Αγριολούλουδα της Κρήτης», εκδόσεις Mediterraneo, Ρέθυμνο 2006.

* Χέλμουτ Μπάουμαν «Η ελληνική χλωρίδα στο μύθο, στην τέχνη, στη λογοτεχνία». εκδ. Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσεως, Αθήνα 1993

* Π. Γ. Γενναδίου «Λεξικόν Φυτολογικόν», Αθήναι 1914, ανατύπωση εκδ. Δαμιανός 1986

Scorzonera ( cretica ? ) / Σκορτζονέρα

Βράχοι Χοζοβιώτισσας. 05/04/2007

Η Σκορτζονέρα η κρητική (Scorzonera cretica) ευδοκιμεί στην Κρήτη, την Ρόδο και σε νησιά του Αιγαίου. Η φωτογράφιση στην Αμοργό έγινε σε μία θέση (προς το παρόν), στους βράχους του μοναστηριού της Χοζοβιώτισσας. Υπήρχαν τουλάχιστον δέκα άτομα, που είχαν φυτρώσει σε σχισμές ή «σκαλοπάτια» του κάθετου βράχου και, επομένως, σε θέσεις απρόσιτες. Γι' αυτό και υπάρχει ένα ερωτηματικό για την ταυτότητα του υποείδους του φυτού.

Ο Βαγγέλης Παπιομύτογλου, που βοήθησε στην αναγνώριση του φυτού, περιγράφει στο βιβλίο του το φυτό ως εξής:

«Ποικιλόμορφη, πολυετής πόα με πολλούς βλαστούς, όρθιους, χνουδωτούς. Φύλλα στενά γραμμοειδή μέχρι 1εκ. πλάτος, τα περισσότερα συγκεντρωμένα στη βάση του φυτού. Κεφάλια καστανοκόκκινα με όλα τα ανθίδια γλωσσοειδή, κίτρινα. Σε πρανή, βραχώδεις τοποθεσίες.»

Σύμφωνα με τον Γιώργο Σφήκα: Είναι πολύ ποικίλλον είδος. Συναντάται σε βράχους και άγονες τοποθεσίες της ορεινής και ημιορεινής ζώνης. Άνθηση Απρίλιο-Μάιο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι στην Αμοργό βρίσκεται μεν σε βράχους αλλά σε ελάχιστη απόσταση από την θάλασσα, καθώς ο βράχος της Χοζοβιώτισσας πέφτει από τα 300-400 μέτρα κάθετα στην θάλασσα.

Πηγές:

* Βαγγέλη Παπιομύτογλου «Αγριολούλουδα της Κρήτης», εκδόσεις Mediterraneo, Ρέθυμνο 2006.

* Γιώργου Σφήκα «Αγριολούλουδα της Κρήτης», εκδ. Ευσταθιάδης, Αθήνα 1999.

Echinops spinosissimus - Εχίνοψ ο ακανθότατος

Άγιος Γεώργιος Βαλσαμίτης - 03/08/2004

Πολύ κοινό αυτό το αγκάθι βρίσκεται σχεδόν παντού στην Αμοργό σε ξηρές και πετρώδεις τοποθεσίες. Στα πρανή και τα πλαϊνά των δρόμων σχηματίζει μεγάλες αποικίες. Τώρα που μπαίνουμε στην μακρά ξηροθερμική περίοδο του καλοκαιριού τα αγκάθια συνεχίζουν στο νησί να υπενθυμίζουν ότι ένα μέρος της φύσης είναι ζωντανό. Ιδιαίτερα, ο εχίνοψ με τα κυανά άνθη του που ξεπετάγονται από τα αγκάθια, δίνει μια ζωηρή πινελιά στην εικόνα με τα ξερόχορτα.

Ο εχίνοψ είναι πολυετές φυτό με λείο, διακλαδισμένο βλαστό και φύλλα πτεροσχιδή. Η όλη του μορφή (ακανθότατη, όπως τονίζει η επιστημονική του ονομασία) μας δείχνει ότι έχει διαμορφώσει έναν πλήρη αμυντικό σχηματισμό απέναντι στα κατσίκια, που το καλοκαίρι δυσκολεύονται να βρουν τροφή και μετατρέπονται σε τροφικό οδοστρωτήρα. Η παρατήρηση αυτή έχει την σημασία της, γιατί οι επικρατούσες αρχαιολογικές θεωρίες υποστηρίζουν ότι τα κατσίκια ήρθαν από την Ανατολή (μαζί φυσικά με τους ανθρώπους που τα έφεραν). Ο εχίνοψ και άλλα φυτά με παρόμοια αμυντικά χαρακτηριστικά αποτελούν μία έμμεση αλλά σαφή απόδειξη για το αντίθετο.

Το επιστημονικό του όνομα προέρχεται από τις λέξεις εχίνος+όψις, δηλαδή το φυτό έχει την όψη του αχινού. Το όνομα (και η μορφή) έχει κι αυτό την σημασία του, γιατί μας δείχνει ότι η φύση τείνει να αντιγράφει τις ώριμες δομές, ανεξάρτητα από το βιο-περιβάλλον. Χωρίς υπερβολή μπορούμε να πούμε ότι ο εχίνοψ είναι ο «αχινός της στεριάς», τόσο ίδια είναι η δομή του με τον θαλασσινό αχινό.

Ακολουθούν μερικές ακόμα φωτογραφίες, οι περισσότερες από την περιοχή του Βαρσαμίτη...

Χώρα, 27/06/2005

Helichrysum amorginum - σταθούρι

Το Ελίχρυσο το Αμοργινό (Helichrysum amorginum) είναι ενδημικό της Αμοργού και των νησιών της. Στην ντοπιολαλιά της Αμοργού λέγεται «σταθούρι». Εξαιτίας της σπανιότητάς του περιλαμβάνεται στο «Κόκκινο Βιβλίο» των φυτών της Ελλάδας και προστατεύεται από την ελληνική νομοθεσία (Προεδρικό Διάταγμα 67/81) και διεθνείς συμβάσεις.

Το Helichrysum amorginum είναι φυτό πολυετές, διακλαδιζόμενο από τη βάση σε πολυάριθμους βλαστούς ύψους 12-30 cm, με κεφάλια ημισφαιρικά με λευκά ή λευκορόδινα βράκτια. Πρόκειται για πολύ σπάνιο είδος, ενδημικό των Κυκλάδων γνωστό από λίγες μόνο θέσεις στην Αμοργό, την Άνυδρο και την Κέρο. Το H. amorginum είναι υποχρεωτικώς χασμοφυτικό είδος, που φύεται σε σχισμές ασβεστολιθικών βράχων με νότια έκθεση (Snogerup 1995).

Σε επιστημονική έρευνα για τις αντιβακτηριακές ιδιότητες που παρουσιάζουν 14 είδη ελίχρυσου τα H. amorginum και Η. rupestre αποδείχτηκε να έχουν σημαντικά μεγαλύτερη δραστικότητα.

Το Helichrysum amorginum συναντάται στις ορθοπλαγιές που χαρακτηρίζουν σχεδόν όλη την νοτιανατολική πλευρά του νησιού. Γι' αυτό τον λόγο είναι δύσκολο να το δει κάποιος και ιδιαίτερα οι πιστοί φίλοι της Αμοργού. Μόνο στον κάθετο βράχο του μοναστηριού της Χοζοβιώτισσας είναι εύκολο να παρατηρηθεί καθώς βγαίνει μέσα από τις σχισμές των βράχων.

Από αυτόν ακριβώς τον φυσικό βραχόκηπο της Χοζοβιώτισσας προέρχονται και οι φωτογραφίες που παρουσιάζονται εδώ. Η λήψη τους έγινε στις 27 Απριλίου 2005 και στις 4 Απριλίου 2007.

Πηγές:

* Ιωάννη Μπαζού: «Σπάνια, απειλούμενα και προστατευόμενα φυτικα taxa των Κυκλάδων», Εργαστήριο Συστηματικής Βοτανικής, Τομέας Οικολογίας και Ταξινομικής, Τμήμα Βιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών.

* I. Chinou, V. Roussis, E. Chinou, N. Persidou-Golemati "Antibacterial activities of essential oils from 14 Helichrysum species".